Polski Narodowy Komitet CODATA

 

UDZIAŁ POLSKI W DZIAŁALNOŚCI KOMITETU CODATA

CODATA (Committee on Data for Science and Technology - Komitet Danych dla Nauki i Techniki) jest jednym z kilkunastu stałych komitetów Miedzynarodowej Rady Nauki (ICSU). Został on utworzony przed 37 laty na podstawie uchwały XI Zgromadzenia Ogólnego, które odbyło sie w Bombaju w styczniu 1966 roku, a do jego statutowych zadań należało gromadzenie, analizowanie i udostępnianie wszystkich rodzajów danych ilościowych wynikających z eksperymentalnych pomiarów i obserwacji w dziedzinie nauk fizycznych, biologicznych, geologicznych i astronomicznych. Szczególny nacisk położono na problemy zarządzania danymi, wspólnymi dla poszczególnych dyscyplin, oraz na sprawy wykorzystywania danych poza tymi jednostkami, gdzie były one generowane, to znaczy na sprawy upowszechniania danych, zarówno dla potrzeb nauki jak i przemysłu. Do zadań Komitetu należało również doskonalenie jakości danych i dostępności do nich, jak również doskonalenie metod pozyskiwania, zarządzania i analizowania danych. Wreszcie, do zadań Komitetu właczone zostały sprawy ułatwiania miedzynarodowej współpracy pomiędzy instytucjami gromadzącymi dane, a tymi którzy wykorzystują dane i uświadamianie znaczenia danych zarówno w społeczności naukowej jak i w przemyśle. W okresie 37 lat funkcjonowania Komitetu jego zakres dyscyplinowy ulegał systematycznemu poszerzeniu - obecnie Komitet swoją dzialalnościa obejmuje także nauki społeczne i humanistyczne.

Choć znaczenie dostępu do informacji naukowej dla rozwoju badań jest powszechnie doceniane, dużej części pracowników naukowych kojarzy sie ono głównie z dostępem do tradycyjnych dokumentów: drukowanych publikacji naukowych, zapisów fonograficznych, dokumentów filmowych lub fotograficznych, archiwaliów itp. Taki sposób patrzenia na informacje naukowa, ukształtowany w okresie, kiedy dominującą rolę w świadczeniu usług naukowo-informacyjnych odgrywały biblioteki i archiwa, dziś już nie spełnia wszystkich oczekiwań użytkowników informacji. W wielu dziedzinach badań, szczególnie związanych z naukami ścisłymi, przyrodniczymi i technicznymi, wspomniane poprzednio rodzaje dokumentów spełniają jedynie role pośredniego czynnika, przenoszącego informacje interesującą użytkowników. Ta ostatnia zawarta jest bowiem w opisach zaobserwowanych zdarzeń lub procesów, zestawieniach tabelarycznych, zależnościach funkcyjnych, diagramach, równaniach, parametrach liczbowych, schematach, zdjęciach, algorytmach lub programach komputerowych, recepturach, chemicznych wzorach strukturalnych itp. Informacja tego rodzaju, zwana informacja faktograficzna, wystepuje w dokumentach w postaci rozproszonej, niekiedy ukrytej w kontekscie mniej lub bardziej obszernych komentarzy słownych. Jej wydobycie wymaga dokonania merytorycznej oceny dokumentu będącej etapem wstępnym poprzedzającym ocenę jego zawartości, selekcjonowanie, kompletowanie, porządkowanie i analizę zawartych w nim danych faktograficznych pod kątem określonych potrzeb badawczych. Kompletowanie zbiorów danych faktograficznych na lokalny lub indywidualny użytek często jest zatem nieodłącznym elementem właściwej pracy badawczej. Rozwój informatyki dostarczył, w postaci programów do zakładania i eksploatacji komputerowych baz danych, szczególnie efektywnych narzedzi usprawniających czynności związane z analizą zawartości dokumentów naukowych. Nie rozwiązują one jednak problemu dostępu do danych źródłowych i ich gromadzenia. Istotnym ułatwieniem w uzyskiwaniu informacji faktograficznych mogą być specjalistyczne, ale ogólnie dostępne bazy danych faktograficznych, tworzone zarówno na drodze analizy zawartości i ekstrakcji danych z tradycyjnych publikacji naukowych, jak równiez uzyskiwania ich ze specjalnie w tym celu sporządzonych raportów z badań. Tworzenie sieci takich baz danych, a następnie uzupełnianie ich zasobów i udostępnianie danych wymaga współdziałania wielu ośrodków badawczych na świecie, reprezentujących różnorodne dyscypliny naukowe.

Zadania swe CODATA realizuje zarówno w skali międzynarodowej, poprzez stymulowanie współpracy w dziedzinie gromadzenia, opracowywania i udostępniania danych oraz wymiany doświadczeń w tej dziedzinie, jak również w skali poszczególnych krajów członkowskich, gdzie istotną rolę odgrywa szerzenie w środowiskach naukowych i technicznych świadomosci korzysci płynących z tworzenia baz danych naukowych i z użytkowania ich zasobów. Obecnie CODATA skupia 24 kraje członkowskie; od początku istnienia Komitetu jego aktywnym członkiem była także Polska. Stosunkowo wcześnie zrozumienie dla idei gromadzenia danych dla potrzeb nauki wykazało środowisko naukowe chemików; jej gorącym propagatorem byl prof. Wojciech Świętosławski (1881-1968). Wśród osób szczególnie zasłużonych dla działalności CODATA na terenie Polski należy też wymienić prof. Andrzeja Bylickiego oraz prof. Tomasza Plebańskiego (1930-1994), którzy przez wiele lat kierowali pracami Polskiego Komitetu Narodowego ds. Współpracy z CODATA (PKN CODATA), który działał kolejno w ramach Wydzialu III PAN, następnie Wydziału IV PAN, a wreszcie - ze względu na interdyscyplinarny charakter - przy Prezydium PAN. Ich działalność zyskała sobie też uznanie wśród reprezentantów innych krajów członkowskich CODATA, o czym świadczy fakt, że obaj wchodzili w skład ścisłego kierownictwa CODATA. Prof. Tomasz Plebański był Wiceprezydentem CODATA, a prof. Andrzej Bylicki przez wiele kadencji był członkiem Executive Board, w tym także wiceprezydentem. Jako przewodniczący PKN CODATA i Delegat Narodowy prof. Bylicki był organizatorem sesji Zgromadzenia Ogólnego CODATA w Warszawie, co było szczególnie istotne, że Zgromadzenie to odbywało się w okresie trwania stanu wojennego, a z inicjatywy prof. Bylickiego Executive Board oprotestował apel amerykański o bojkotowanie Polski. Niezależnie od tych aspektów politycznych zadac jednak należy pytanie, jakie korzyści nauka polska odnosi z faktu naszego wieloletniego uczestnictwa w działalności CODATA, a także - co wnieśliśmy lub wnosimy do działalności tej organizacji w skali międzynarodowej? Błędem byłoby wprawdzie oczekiwać, że na tak postawione pytania uzyska się odpowiedź jedynie w postaci dokładnie wyliczonych zysków dających się porównać z wymiernymi kosztami - składek członkowskich, organizacji posiedzeń, delegacji itp. Jak często bywa w podobnych sytuacjach, korzyści lub efekty działalnosci naukowej lub naukowo-organizacyjnej w małym stopniu poddają się ścisłej ilościowej ocenie, która odzwierciedlalaby ich istote. Mimo to spróbujmy spojrzec na działalnosc Polskiego Komitetu Narodowego CODATA z nieco szerszego punktu widzenia, jako jednej z form działalnosci wspomagającej rozwój nauki w Polsce.


Rola danych w badaniach naukowych

W wąskim, informatycznym znaczeniu przez dane zwykło sie rozumieć zakodowane informacje, które mogą być w tej postaci przechowywane, przetwarzane lub przesyłane przy pomocy odpowiednich urządzeń cyfrowych. Określenie to, kladące nacisk glównie na forme zapisu informacji dostosowana do współczesnych metod jej przetwarzania, nie odzwierciedla w pełni znaczenia, jakie pojęciu danych przypisuje sie w kontekscie ich związku z badaniami naukowymi. W tym ostatnim przypadku przez dane naukowe rozumie sie elementy informacji faktograficznej mające określone wartości znaczeniowe (semantyczne) i spelniające pragmatyczne kryteria ich przydatności w pracach naukowo-badawczych. W takim rozumieniu dane naukowe są elementami, z których powstaje złożona struktura wiedzy naukowej: usystematyzowanej, spójnej logicznie, sprawdzalnej, w miare możnosci - sparametryzowanej lub sformalizowanej.

Zbieranie, analiza i przetwarzanie danych, szczególnie w naukach eksperymentalnych, stanowi nieodłączna cześć procesu badawczego. Jest to wprawdzie dość oczywiste, ale znaczenie danych naukowych zaczyna się dostrzegać dopiero wtedy, kiedy proces badawczy jest hamowany na skutek ich złej jakości lub niedostatku, a znaczenie czynności warunkujacych dostęp do danych doceniamy wtedy, kiedy są one dostępne w trudnym do opanowania nadmiarze. Na możliwość efektywnego korzystania z danych w pracy badawczej ma jednak wpływ nie tylko czynnik ilościowy, lecz także jakościowy, najpelniej wyrażalny w pojęciu wartości użytkowej danych. Jest to pojęcie złożone, obejmujące m.in. takie cechy danych jak ich: relewantność, czyli stopień, w jakim dostępny zbiór danych odpowiada potrzebom użytkownika pod wzgledem ich zawartości treściowej; kompletność czyli stopień pokrycia potrzeb uzytkownika przez określony zbiór danych w stosunku do pełnego zbioru danych dotyczących określonego tematu, dziedziny itp.; aktualność, czyli stosunek czasu ważności danych do najmniejszego opóźnienia, z jakim po ich wyemitowaniu dane są udostępniane użytkownikowi; wiarogodność, czyli poziom gwarancji prawdziwości danych, pochodzenia ich z renomowanego źródla itp.; dokładność, czyli odwrotność miary wielkości błędu, z jakim dane liczbowe przedstawiają prawdziwe wartości; czytelność, czyli stopień, w jakim dane mogą być bezpośrednio użyte bez konieczności zmiany ich formy (zamiany jednostek, przetłumaczenia, wyrażenia w innej konwencji graficznej) itp.

Pracownik naukowy organizując swój własny warsztat pracy na miarę swych możliwości uwzglednia w nim gromadzenie, porządkowanie i przechowywanie danych. Dane te mogą pochodzić ze źródeł własnych lub mogą być zapożyczone ze źródeł obcych. W prowadzonych na szersza skalę badaniach, wymagających nawiązywania do wyników innych badań lub konfrontowania wyników badań własnych z wynikami uzyskanymi przez inne ośrodki badawcze, opieranie się na zbiorach danych kompletowanych indywidualnie i opracowywanych w sposób tradycyjny staje się już jednak anachronizmem. Tak tworzone bazy danych o przeznaczeniu lokalnym mogą wprawdzie spełniać wysokie wymagania ich relewantności względem potrzeb użytkownika, a także wiarogodności i czytelności danych, najczęściej jednak nie spełniają one pozostałych wymagań, zwłaszcza kompletności, co jest glówną przyczyną, że nieodzowne jest uzupełnienia ich poprzez sięganie do zasobów obcych baz danych. Wtedy pojawiają się jednak nie tylko techniczne, organizacyjne, ekonomiczne itp. Problemy dostępu do obcych baz danych (np. za pośrednictwem Internetu), lecz także w calej złożoności - problemy zapewnienia wysokiej wartości użytkowej danych importowanych".

Wypada zauważyć, że managerowie i projektanci sieciowych systemów informatycznych, które w ostatnich dziesięcioleciach zrewolucjonizowały dziedzinę gromadzenia i upowszechniania danych dla potrzeb naukowych i gospodarczych, problemom wartości użytkowej danych poświęcają dotychczas stosunkowo mało uwagi. Użytkownicy sieci komputerowych mają wprawdzie do dyspozycji ogromne możliwości szybkiego dostępu do baz danych rozrzuconych w całym świecie, dobierania ich według własnego uznania, interesującej użytkowników tematyki itp. Z drugiej strony jednak - stają oni bezradni wobec ogromnego nadmiaru informacji nie relewantnych względem aktualnych potrzeb użytkowników, a także - informacji o trudno sprawdzalnej aktualności, wiarogodności, nie kwalifikujących się do bezpośredniego wykorzystania itp. Mówiąc inaczej, pogłębia sie luka pomiędzy - z jednej strony - coraz doskonalszymi środkami technicznymi i rosnącymi możliwościami gromadzenia, przetwarzania i szerokiego zdalnego udostępniania informacyjnych zasobów komputerowych baz danych dla potrzeb nauki, z drugiej strony natomiast - wciąż nierozwiązanym problemem uzyskania wymaganej wartości użytkowej informacji, która przy wykorzystaniu tychże środków jest udostępniana użytkownikom. Skuteczne rozwiązanie tego ostatniego problemu przekracza jednak możliwości informatyków; wymaga ono raczej aktywnego działania specjalistów dobrze rozumiejących potrzeby poszczególnych grup użytkowników informacji naukowej, najlepiej - znających te potrzeby z własnego doświadczenia, a więc reprezentujących odpowiednie dyscypliny naukowe. Różne bowiem w różnych dyscyplinach muszą być zasady polityki gromadzenia danych, ich merytorycznej oceny, zasad klasyfikacji, sposobów prezentacji itp. Pod tym względem wzajemnie nieporównywalne są potrzeby i wymagania dotyczące gromadzenia i udostępniania danych w dziedzinie fizyki, chemii, biologii, geologii, nauk rolniczych, nauki o materiałach, medycyny, socjologii, etnografii itp. Z drugiej natomiast strony celowe jest współdzialanie różnych grup użytkowników danych naukowych stymulujących działania projektantów systemów informatycznych, a także - zmierzających do rozwiązania licznych problemów prawnych, organizacyjnych, etycznych itp., jakie wiążą się z tworzeniem i użytkowaniem ogólnodostępnych baz danych naukowych. Taką rolę mogą spelniać międzydyscyplinarne organizacje naukowe specjalizujące się w problematyce gromadzenia, opracowywania i udostępniania danych naukowych działające w poszczególnych krajach i koncentrujących swą uwagę na regionalnych potrzebach, a jednoczesnie - współdzialające w ramach określonej struktury o zasięgu międzynarodowym. Na takim własnie założeniu opiera się działalność Międzynarodowego Komitetu CODATA oraz reprezentowanych w nim Komitetów Narodowych.

Organizacyjne zasady dzialania CODATA

W CODATA są obecnie reprezentowane 24 Komitety Narodowe CODATA, w tym USA, Kanada, Brazylia, Australia, 8 krajów europejskich, 8 krajów azjatyckich i 4 kraje afrykańskie. Oprócz tego członkami Komitetu jest 14 międzynarodowych unii naukowych, takich jak Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU), Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC), Międzynarodowa Unia Fizyki Czystej i Stosowanej (IUPAP), Międzynarodowa Unia Nauk Biologicznych (IUBS), Miedzynarodowa Unia Nauk Geologicznych (IUGS) i in. Z drugiej strony, CODATA jako organ Międzynarodowej Rady i Nauki (ICSU), jest przez nia tez sponsorowany. Wsród sponsorów należy wymienić też UNESCO oraz szereg instytucji naukowych, wydawniczych itp. W ponad 80% potrzeby finansowe CODATA są jednak pokrywane ze składek członkowskich, zwłaszcza wypłacanych przez Komitety Narodowe CODATA. Składki te są zróżnicowane, stosownie do potencjału gospodarczego każdego z krajów członkowskich.

Naczelnym organem CODATA jest jego Zgromadzenie Ogólne, złożone z przedstawicieli krajów i organizacji członkowskich oraz członków Komitetu Wykonawczego CODATA, co 2 lata zbierające sie w różnych krajach członkowskich (w 1982 r. posiedzenie takie miało miejsce w Polsce). W okresach między posiedzeniami Zgromadzenia Ogólnego pracami CODATA kieruje jego Komitet Wykonawczy, a w jego ramach - pięcioosobowe Prezydium, (officers) obsługiwane przez Sekretariat z siedziba w Paryżu, w budynku stanowiącym własność ICSU. W kwietniu 2004 r. posiedzenie Komitetu Wykonawczego CODATA odbyło się w Warszawie. Statutowe zadania i uprawnienia Zgromadzenia Ogólnego CODATA są podobne do tych, jakie zwykle przysługuja podobnego typu nadrzędnym organom kolegialnym w międzynarodowych organizacjach naukowych zrzeszonych w ICSU. Do ważnych zadań Komitetu należy natomiast powoływanie, wspomaganie i ocena działalności Grup Roboczych (Working Groups) i Grup Zadaniowych (Task Groups), będących podstawową formą organizowania działalności merytorycznej CODATA na szczeblu międzynarodowym. Grupy Robocze są powoływane na stosunkowo krótki (2-letni) okres w celu wstępnego uzgodnienia tematyki i przygotowania projektów realizacji zadań, które zamierza się następnie realizować w ramach odpowiedniej Grupy Tematycznej. Przyjmuje się zatem, że pozytywna ocena działania Grupy Roboczej dokonana przez Zgromadzenie Ogólne CODATA może stać się podstawą do przekształcenia jej w Grupe Tematyczną. Te ostatnie także powoływane są na okresy 2-letnich kadencji, jednakże, w razie koniecznosci, z możliwościa przedłużenia ich działania na nastepne kadencje.

Grupy Tematyczne, w których z zasady uczestniczą specjaliści z wielu krajów reprezentujący różnorodne specjalności naukowe, są wazną i skuteczną formą międzynarodowej współpracy naukowej. Efektem ich działania są zarówno wartościowe publikacje naukowe, jak i nowo tworzone bazy danych dla potrzeb nauki i gospodarki.

Posiedzeniom Zgromadzenia Ogólnego CODATA z zasady towarzyszą organizowane w tym samym miejscu Międzynarodowe Konferencje Naukowe CODATA. W ostatnich latach odbyły się one w New Delhi (Indie 1998), Baveno (Wlochy, 2000) i w Montrealu (Kanada, 2002). W 2004 r. planowana jest podobna konferencja w Berlinie. Są to imprezy naukowe o dużym zasięgu: zwykle bierze w nich udział od 300 do 600 uczestników z wielu rejonów świata, są więc znakomitą okazją do przedstawienia dorobku poszczególnych krajów w dziedzinie, gromadzenia, przetwarzania i udostępniania danych naukowych, a także do wymiany pogladów na temat dalszych perspektyw rozwojowych tej dziedziny działalnosci. W kilku ostatnich konferencjach CODATA aktywnie uczestniczyli też przedstawiciele Polski.

Interesującym zjawiskiem, które można było zaobserwować na kilku ostatnich konferencjach, jest duży postęp i wysoki poziom prac w dziedzinie gromadzenia i udostępniania danych naukowych prowadzonych w krajach Dalekiego Wschodu, a także - rosnące zainteresowanie rozwojem takich prac w krajach Afryki. Problemem od lat dyskutowanym na konferencjach w ramach dyskusji panelowych są zasady szerokiego udostępniania danych naukowych w tym zwłaszcza - rozwiązanie dylematu, czy i w jakim stopniu dane naukowe powinny być traktowane jako dobro ogólnospołeczne, czy raczej jako towar udostępniany na zasadzie odpłatności. Dotychczasowa polityka CODATA preferuje rozwój szeroko dostępnych baz danych naukowych, działających na zasadzie zerowych lub ograniczonych zysków własnych.

Trzecią wazną formą działalności CODATA o międzynarodowym zasięgu jest działalność wydawnicza. Obejmuje ona wydawanie monografii naukowych (do 2000 r. wydano ponad 20 tytulów), zbiorów, streszczeń referatów konferencyjnych, materiałów dotyczących działalności Grup Zadaniowych, biuletynu CODATA Newsletter (3 wydania rocznie, od 2000 r. dostępnego w formie elektronicznej pod adresem internetowym http://www.codata.org), a od 2002 r. takze elektronicznego czasopisma naukowego CODATA Electronic Journal on Scientific and Technical Data (dostepnego pod adresem internetowym www.codata.org.

Działalność Polskiego Komitetu Narodowego CODATA

Przedłużeniem działalności CODATA prowadzonej na szczeblu międzynarodowym jest działalność komitetów narodowych ds. współpracy z CODATA, w takiej lub innej formie powoływanych w krajach członkowskich. Zasady ich organizacji, zakres podejmowanych przez nie zadan itp. są, oczywiście, zależne od lokalnych warunków każdego kraju, lecz głównym ich zadaniem jest pośrednictwo w propagowaniu idei, jakim służy CODATA, we własnych środowiskach naukowych, inicjowanie działań, które idee te realizują oraz stymulowanie krajowych środowisk naukowych do czynnej współpracy w dziedzinie gromadzenia, opracowywania i udostępniania danych naukowych, na szczeblu lokalnym, regionalnym lub i miedzynarodowym.

Efektem działalności PKN CODATA bylo m.in. opublikowanie w 1995 r. ekspertyzy pt. "Stan i potrzeby w zakresie baz danych dla nauki i techniki, ich lokalizacja i rozpowszechnianie" oraz w 2004 r. "Informacji o działalności Komitetu ds. Danych dla Nauki i Techniki CODATA" przeznaczonej dla wlłdz kierowniczych PAN, a także zorganizowanie w 2002 r. w Poznaniu ogólnopolskiej konferencji n/t. "Inteligentne metody komputerowe dla nauki, technologii i gospodarki".

Z wieloletniej perspektywy działalności Komitetu Narodowego CODATA jako zasadniczy mankament można wskazac minimalne zainteresowanie dorobkiem CODATA przez przemysł. Podejmowane wielokrotnie próby zainteresowania tym dorobkiem spotykają się z minimalnym odzewem, co wynika niewątpliwie z faktu, że polskie przedsiębiorstwa nie są finansowo przygotowane do korzystania z tego dorobku. Jak sie wydaje, dalsze upowszechnianie dorobku CODATA może wpłynąć na zmianę tego stanu.



Ostatnia modyfikacja 2006-03-21